اداره صنعت ،معدن وتجارت شهرستان ورامين » اخبار » آوازهای قالی بافی
جمعه, ۹ اسفند , ۱۳۹۸
                      سال رونق تولید
 
 
 
 
 
 
۲۰ مرداد ۱۳۸۹
شماره:113
آوازهای قالی بافی

نقش زنان در بافت قالی در بسیاری از مناطق، بسیار پررنگ تر از مردان است و به همین ترتیب آوازهای قالی در این مناطق توسط زنان خوانده می شودکه بخش مهمی از موسیقی این مناطق را تشکیل می دهد .اما متاسفانه این آوازها در حال فراموشی هستند.

آوازهای قالی در این منطقه به طور کلی زنانه است. در روستاهایی چون دمزآباد، طغان، سلمان آباد هنوز زنان قالی باف این آوازها را می خوانند اما جوانان روستایی قالی باف خواندن آواز به هنگام بافت را دوست ندارند و ترجیح می دهند از ارزش های زندگی شهری پیروی کنند.

ترانه ها و ضرب المثل ها ی قالی بافی  از جمله هنرهای شفاهی فرهنگ مردمانی است که اندیشه ها، آرزوها، باورها و دردهای خویش را با تار و پود قالی هایشان می بافند در حالی که آوایی حزن آور و گاه شاد از میان آنها بر می خیزد. این عناصر فرهنگی حکایتی روشن و فصلی  طویل از فرهنگ آفرینندگانش خواهد بود  و این شناخت میسر نمی شود مگر در سایه ی مطالعه ای عمیق در میدان تحقیق . بدین جهت اینجانب ایامی از تحقیقات خویش را به این موضوع در روستای دمزآباد اختصاص داده ام . روستای فوق نمونه ای کوچک و مناسب از قالی بافی این منطقه است به گونه ای که غالب ویژگی های قالیبافی ورامین در دمزآباد مشاهده می شود.

روستای دمزآباد از توابع بخش جوادآباد دهستان بهنام وسط جنوبی می باشد و یکی از قدیمی ترین روستاهای جنوب ورامین محسوب می شود که با جمعیتی بیش از ۲۵۰ خانوار ساکن می باشد که دارای آثار فرهنگی و باستانی می باشد، و قدیمی ترین اقوام ساکنین این روستا مغاری ، تات، تاجیک دمزآبادی ، وزیری، عرب ، حسینی و سپانلو می باشد و هنر قالی بافی زنان این روستا رونق خوبی دارد.

در گذشته دست بافته هایی چون گلیم ،جاجیم ، سیاه چادر و قالی از جمله هنرهای زنان بوده است . و از این میان قالیبافی و گاه گلیم بافی هنوز  به چشم می خورد و همچنین با رنگرزی گیاهی در این روستا توانسته اند تحولات عظیمی در صنعت رنگ و قالی بافی ورامین ایجاد کنند.

دستم می کشد زحمت دهنم می خورد نعمت:

 این ضرب المثل به نقش مهم قالی بافی در تامین بخشی از درآمدهای یک خانواده اشاره دارد و همین طور آسیب و صدمه این معایب به دست های بافنده نیز مورد نظر است.که در یک نگاه می توان به مفهوم همیاری در این ضرب المثل پی برد. همیاری بدن در قالی بافی تلاش دست ها که این همیاری الگویی است برای همیاری اعضای جامعه.

قالی بافم قالیباف، شب بی لحافه قالیباف

اهالی این روستا قبل از گسترش کشاورزی در روستا بیش از زمان حال به بافت قالی می پرداختند چون به درآمد حاصل از آن نیازی ضروری داشتند از این رو بافت قالی را زمستان تا ساعاتی بعد از تاریکی ادامه می دادند و بیشتر وقت خود را به بافتن اختصاص می دادند. بنابراین قالیبافان فرصت کمتری نسبت به زنان غیر قالیباف برای استراحت و خواب داشتند.

تا باقالی بار داره بافنده  با قالی کار داره:

به این معنا است که یک بافنده در حدی  پشتکار دارد و دست از بافتن نمی کشد که قالی بافی جزء رفتارهای همیشگی او شده است و تا پایان عمر قالیباف خواهد بود . به عبارت دیگر همان طور که گیاه ((باقالی)) در هر دوره کاشت محصول می دهد این فرد نیز همیشه قالیباف  خواهد بود . و این ضرب المثل برای زنان و دخترانی که بسیاری از مواقع از بافتن به ستوه می آیند چندان خوشایند نیست. همان قالی بافی که با آرزوهایی چون زندگی در آسایش و رفاه تحصیل و.. بر تارها گره می زند.

قالی باف دائم میان چار میخ است:

در مورد قالیبافی  گفته می شود که دائماً قالی می بافد یعنی بیش از ساعات معمول به بافت قالی  می پردازد و یا اینکه بدون استراحت بلافاصله از اتمام یک قالی ، قالی جدیدی را برای بافت آغاز می کند . از این رو در ارتباط با پشتکار او مثل فوق را به کار می رود و اواین گونه تشبیه می شود که میان چارچوب (دار) مانده است.

((اوستای من دیونه منو نشونده میونه))

تقسیم قالی میان شاگردان توسط اوستا انجام می گیرد و همیشه ماهرترین  شاگرد حاشیه را می بافت و هرگاه از بافت حاشیه ناراضی و خسته شود ضرب المثل فوق را در غیاب او خواهد گفت.

زنان و مردان این منطقه با کار و پیشه خود آوازها و ترانه هایی را زمزمه می کنند و برخی از این ترانه ها جنبه کاری دارند و نبود آنها موجب اختلال  در کار می شود. مانند نقشه خوانی در قالی باف خانه ها یک نفر به نام نقش خوان با توجه به نقش و رنگ جملاتی را ادا می کند و بافندگان او را همراهی می کنند.

 

 

 

 

گزیده ای از ترانه های قالی بافی ورامین

شب و روز قالی ببافم ، با دل خسته

ببافم با سر بسته

ببافم ریشه ریشه، ذره ذره، ریزه ریزه

بررسی رنگ رزی گیاهی در فرش ورامین

رنگ عنصر جدائی ناپذیر طبیعت است ، شهرت و آوازه فرش ورامین طی قرون متمادی مرهون استفاده ماهرانه و موفقیت آمیز از رنگهای طبیعی با درجات متنوع و طرحهای زیبای به کار رفته در آن می باشد . امروزه در صنایع رنگ رزی ، رنگ های طبیعی جایی ندارند و عموماً از رنگهای شیمیائی استفاده می شود ولی در سالهای اخیر به لحاظ اهمیت کاربرد رنگ های طبیعی در صنایع فرش و جذابیت این رنگ ها و علایق زیست محیطی و پرهیز نسل جدید از مواد شیمیایی و اثرات روانی مثبت این رنگها از لحاظ سلامت و بهداشت جسمی و روحی ، یک بازگشت دوباره به استفاده از رنگهای طبیعی به خصوص در صنعت فرش شروع شده است .

 

در مورد تاریخ استفاده از گیاهان رنگ ده در شهرستان ورامین ، منبع موثقی در دست نیست ولی طبق بررسی های به عمل آمده و طی ملاقات های حضوری که با پیش کسوتان این حرفه صورت گرفته قدمت این هنر در شهرستان به بیش از ۳۰۰ سال می رسد . این افراد پشم را با گیاهانی مثل پوست و میوه گردو – پوست انار – دوغ ترش رنگ می کرده اند.

  

واژگان شاخص در رنگرزی فرش ورامین :

 

قرمزدانه ، پشم ، اسپرک ، رنگرزی طبیعی ، پوست انار ، قره قورت ، دوغ ترش ، ثبات شتشوئی ، ثبات نوری .

  

قرمزدانه : یکی از مزیت های فرش ورامین و از انواع رنگ های طبیعی است که از منابع حیوانی تهیه می گردد، رنگ بدست آمده از این ماده رنگزای طبیعی بر روی نخ سبب جلوه ای خاص در بافت فرش می باشد و طیف نور قرمز از آن حاصل می شود.

 

پشم : یکی از الیاف مورد استفاده در صنایع نساجی پشم می باشد ، پشم گوسفند ورامین تا حدودی مشخص و قابل تشخیص از پشم بقیه است بر مبنای رسم و رسومات دیرینه ورامینی ها پشم قهوه ای سیر را اغلب برای تاروگاهی برای پود استفاده می کند ، البته استفاده از پشم روشن ترهم برای تار در برخی قطعات دیده می شود و از پنبه ورامین که شهرت جهانی دارد نیز هم برای تار و هم متن به مقدار کم استفاده می کنند.

 

پرداخت کاری : یکی از مراحل تکمیل فرش دستباف ، پرداخت می باشد . پرزهای قالی اکثراً توسط خود بافنده انجام می شود ولی پرداخت قالی بر عهده شرکتهای دولتی و یا خصوصی تولید کننده و یا قالی شوئی ها می باشد .

 

دوغ ترش : در رنگ رزی به خصوص برای بدست آوردن رنگ های فیلی روشن از روناس به رنگ چهره از دوغ ترش استفاده می شود که رنگ حاصله به رنگ دوغی معروف است .

 

اسپرک : یکی از مهمترین رنگ های گیاهی مورد مصرف در فرش دستباف ورامین اسپرک با شید زرد و رنگ های حاصل از آن می باشد ، به علت حساسیت رنگینه اسپرک این گیاه جزء دسته رنگ های پلی کرومیک می باشد . همه قسمت های گیاه اسپرک دارای ماده رنگی فراوان است ولی قسمت گل و میوه رنگ بیشتری دارد ، ثبات رنگ حاصل از اسپرک خوب بوده و پس از رنگرزی نرمی و لطافت خاصی به الیاف می بخشد ، از ریشه آن جهت تهیه رنگ های لیموئی ، نارنجی و زیتونی استفاده می شود.

 

رنگ زای طبیعی : فرشها و دیگر بافته های ورامین دارای پشمی براق و نرم اند و وقتی رنگ می شوند درخشش خاصی دارند از رنگهای سرمه ای و آبی زیاد استفاده می شود و رنگ قرمز و نارنجی و سبز و قهوه ای و بادمجانی به مقدار کار شده به هداوند ها که از رنگ زرد حداقل استفاده را کرده اند .

 

پوست انار: انار درختی است با ارتفاع  ۵ متر که دارای گل های نسبتاً درشت به رنگ قرمز لاکی می باشد . این گیاه دارای تانن است که بیشترین مقدار آن در کاسه میوه است ، از پوست میوه آن برای رنگ رزی پشم و ابریشم استفاده می شود در این شهرستان در فصل پاییز پوست آن را جدا کرده و در آفتاب خشک می کنند بعد از جوشاندن با آب ، رنگ بدست آمده را صاف می کنند و جهت تهیه رنگ های قهوه ای مایل به قرمز و نیز سبز و قرمز استفاده می شود .

 

ثبات شتشوئی: جهت پایداری الیاف در برابر شستشو با آب ، ابتدا الیاف رنگ شده را با الیاف سفید رنگ نشده به هم می بافند سپس مجموعه الیاف ، با آب معمولی شسته می شود . اگر الیاف از ثبات خوبی برخوردار نباشد الیاف سفید رنگ خواهند گرفت .

 

ثبات نوری : نبات نوری طیف های حاصله با گیاهان حاوی تانن (پوست انار – گردو) بیشتر می باشد لذا برای رنگ رزی طبیعی با ثبات نوری پایدار بهتر است از این میوه ها که دارای تانن هستند استفاده گردد.

 

قره قورت : پشم را با زاج سفید و قره قروت می جوشانیم سپس حدود ۲۴ ساعت در محلول می خوابانیم سپس آن را با آب شستشو می دهیم آنگاه پشم و آب را به دمای ۶۰ درجه می رسانند و در صورت سرخ تر شدن پشم مدت ۲۴ ساعت آن را در حمام رنگ رزی می خوابانیم .

 نهایتاً آنکه چون فرش و سایر دستباف های ایرانی بعد از نفت مهمترین اقلام صادراتی ما را تشکیل می دهند

 از این رو گسترش مواد اولیه آنها با توجه به کیفیت مرغوب رنگ های طبیعی از طرفی می تواند از خروج ارز برای تهیه رنگ های شیمیائی تا حدود زیادی کاسته و از طرف دیگر بازار جهانی فرش ایران را دوباره پر رونق کند .

                                                                                                                  

منابع : تحقیقات میدانی از کارگاههای شهرستان 

به کوشش :فریبا ابوحمزه   

نقشه و طرح فرش ورامین

 

نقش و نگاره ها در سرزمین ورامین مورد تبادل مردمان مختلف قرار گرفته است . طراحی و نقاشی جایگاه خاصی در امر قالیبافی دارد به بیان دیگر بافت قالی بدون نقشه و طرح امکان پذیر نیست

لذا همواره در کنار قالیبافی ، طراحی قالی نیز مطرح بوده و با گسترش و رونق هر یک دیگری نیز گسترش یافته است . پیشرفت طراحی الزاماً موجب رشد کیفی قالیبافی شده و باعث ارتقاء جنبه های هنری آن گردیده است .

 

در این میان نقش طراحان و نقاشان قالی ، در ارتقاء کیفی و هم همینطور در ماندگاری آن از جایگاه خاصی برخوردار بوده و می باشد .

 

مشخصات طرحهای قالی ورامین به شرح ذیل می باشد .

 

طرح میناخانی : مهمترین ، زیباترین و اصیل ترین طرح قالی ورامین است و قدمت زیادی دارد و اقوام مختلف نیز آن را به انواع مختلف بافته اند و گل اصلی میناخانی که به همین نام نیز معروف است و گل مرکز قاب به گل (( پیرزنی)) و چهار گل اطراف به گل ستاره ای معروف هستند . علاوه بر تنوع میناخانی در گذشته این طرح امروزه نیز انواع مختلفی دارد مانند میناخانی تک قاب ، میناخانی دوقاب ، میناخانی ستاره ای ، میناخانی پرده دار و میناخانی خشتی .

 

ضمناً طرح میناخانی ورامین به علت معروفیت و شهرت در بازارهای جهانی فرش ، توسط دیگر بافندگان قالی خارج از ایران (ورامین ) تقلید شده است مانند کشور هند ، پاکستان .

 

طرح شاه عباسی باشتری : علت نامگذاری این طرح به این نام شباهت مو تیف اصلی این طرح به جای پای شتر است این طرح نیز حاشیه مخصوص به خود دارد .

 

   طرح حوضی: این طرح از طرحهای معروف ورامین است (ترنج وسط قالی حوض خوانده می شود ) این طرح نیز مانند طرح لچک دارای ۴ لچک و یک ترنج می باشد .

 

طرح ظل السلطان جدید: همان طرحی است که در دیگر مناطق کشور یافته می شود . ولی از آن جا که حاشیه ظل السلطان در هر منطقه متمایز کننده ظل السلطانها از یکدیگر است و در ورامین نیز به همین منوال می باشد گو این که در ورامین این طرح یک حاشیه مشخص قرار نداده اند ، اصل این طرح دارای پرنده است .

 

طرح ظل السلطان قدیم : این طرح به ظل السلطان پسر ناصر الدین شاه قاجار نسبت داده شده است و همان طرح جدید است با این تفاوت که تمام نقش مایه ها حالت شکسته و هندسی دارند ضمن این که پرنده های این طرح همچنان پابرجا مانده است .

 

طرح لچک ترنج : از طرحهای قدیمی ورامین است ، حاشیه آن دارای کتیبه است ولی از حاشیه های دیگری نیز برای آن استفاده می کنند این طرح دارای چهار لچک و یک ترنج می باشد .

 

طرح قلم مشکی : یا قلم سرمه ای از طرحهای قدیمی ورامین است و شاید به خاطر تیره رنگ بودن بندهای اصلی آن به این نام معروف شده باشد . احتمال اشتراک این طرح با ظل السلطان طرح قدیم وجود دارد .

 

طرح داراخلی: یا چشم چشم دو ابرو : داراخلی به زبان ترکی به معنای شانه یا چنگک است و علت نامگذاری این طرح به این نام نیز شباهت موتیف اصلی این طرح یا نشانه است و همان که از نام این طرح پیداست اصل این طرح نمی تواند مربوط به ورامین باشد ، طرح زمینه شامل گل و بوته و اشکال برگ نخلی و طرحهای هندسی منظم در زمینه قرمز می باشد .

                                                                                                                                         

طرح افشار: یا افشار تهران ، علت نامگذاری این طرح به این نام به دلیل گل های افشار بودن جنگل و حیوان در این طرح است و شباهت این طرح به پاشتری بندی می باشد و گل های بوته جغه ای سرکج دارد.

 

طرح افشان : شباهت این طرح به شاه عباسی بندی و ترنج می باشد و یک اشتباهاتی مانند طرح پاشتری دارد ولی بندهای زمینه اش متفاوت است .

 

طرح محرمات : این طرح ریزبافت می باشد و دارای گل های ماهی و لوزی شکل است و مانند طرح گلدانی می باشد و به خاطر ستون هایی که دارد به محرمات معروف می باشد .

 

طرح قفقازی : این طرح نیز از طرحهای قدیمی ولی وارد شده به ورامین است که امروزه مشتری چندانی ندارد .

 

ماندگاری یک اثر علاوه بر دقت ، ظرافت و رعایت اصول فنی بافت ، به نوع طرح و کیفیت طراحی آن نیز بستگی دارد و هیچ اثر هنری بدون توجه به طرح آن قابل تامل و ارزش هنری نیست.

        منابع : تحقیقات میدانی از کارگاههای شهرستان 

      به کوشش : فریبا ابوحمزه

      کارشناس فرش

      اداره بازرگانی شهرستان ورامین


ارسال نظر